Waa’ee Itoophiyaa
Itoophiyaa gabaabinaan: ji’oografii, seenaa, mootummaa, dinagdee, aadaa, ayyaanota fi turizimii.
Waliigala
- Bakka
- Gaanfa Afrikaa. Itoophiyaan qarqara galaanaa hin qabdu.
- Ollaa
- Eertiraa, Jibuutii, Somaaliyaa, Keeniyaa, Sudaan Kibbaa fi Sudaan
- Afaanota
- Afaanota 80 ol. Amaariffaan afaan hojii ti; Afaan Oromoo fi Tigiriffaanis bal’inaan dubbatamu.
- Sa’aatii
- GMT+3. Itoophiyaanonni baay’een sa’aatii 6 a.m. irraa lakkaa’u; kanaaf 7 a.m. lakkoofsa Itoophiyaatiin sa’aatii 1 ganamaa ti.
- Dhaha guyyaa
- Itoophiyaan dhaha guyyaa mataa ishee kan ji’oota 13 qabu qabdi. Waggaan haaraan Fulbaana 11 (ALA) jalqaba.
- Haala qilleensaa
- Onkoloolessa hanga Caamsaatti gogaa dha; Bitootessa keessa roobni gabaabaan ni roba; roobni gurguddaan Waxabajjii hanga Fulbaanaatti roba. Bakkeewwan olka’oo yeroo muraasa qofa 25°C ol ho’u.
Seenaa
- Akaakayyuun ilma namaa umuriin ishee waggaa miliyoona 3.2 kan “Luusii” jedhamtu bara 1974 (ALA) Hadaar keessatti argamte.
- Mootummaa durii Aksum; Kiristaanummaan jaarraa 4ffaa keessa gale.
- Itoophiyaan bara 1896 (ALA) waraana Adwaatti Xaaliyaanii moofatte.
- Heerri mootummaa ammaa Muddee 1994 (ALA) raggaasifame.
- Ministirri Muummee Abiy Ahmad Ebla 2, 2018 (ALA) aangoo qabatan; badhaasa Nobeelii Nagaa 2019 mo’ataniiru.
Fuulli waliigalaa imbaasichaa lakkoofsa uummataa fi bal’ina lafaa bakka garaa garaatti adda adda kenna; kanaaf asitti hin irra deebi’amne.
Madda seerawaa: ethioembassy.ca ↗· Suuraalee: Imbaasii Itoophiyaa (ethioembassy.ca)
Mootummaa
Itoophiyaan dimokraasii paarlaamaa federaalawaa paartii hedduu ti.
- Paarlaamaan mana lama qaba: Mana Marii Bakka Bu’oota Ummataa (miseensota 547) fi Mana Marii Federeeshinii (miseensota 110).
- Paartiin filannoo mo’ate mootummaa hundeessa, Ministira Muummees filata.
- Filannoon federaalaa fi naannoo waggaa shan shaniin geggeeffama.
- Pireezidaantiin paarlaamaan filatama.
Hoggantoota
PireezidaantiiH.E. Taye Atske Selassie Amde
Ministira MuummeeH.E. Abiy Ahmed Ali (PhD)
Itti Aanaa Ministira MuummeeH.E. Temesgen Tiruneh
Af-yaa’ii Mana MariiH.E. Tagesse Chafo
Ministira Dhimma AlaaH.E. Gedion Timotheos (PhD)
Ministiroota biroo (21)
- Ittisa biyyaaAisha Mohammed Mussa
- MaallaqaAhmed Shide
- HaqaHanna Arayaselassie
- NagaaMohammed Edris
- BarnootaBerhanu Nega
- FayyaaMekdes Daba
- Kalaqaa fi TeknooloojiiBelete Molla
- Geejjibaa fi LoojistiksiiAlemu Sime
- IndustiriiMelaku Alebel
- Daldalaa fi Walitti Hidhamiinsa NaannooKassahun Gofe (PhD)
- GaliiwwanAyenalem Nigusse
- Karooraa fi MisoomaFitsum Assefa
- Bishaanii fi InarjiiHabtamu Itefa
- Albuudaa fi Boba’aaHabtamu Tegegn
- TurizimiiSelamawit Kassa
- QonnaGirma Amente
- Jallisii fi Misooma Naannolee GammoojjiiAbraham Belay
- Misooma Magaalaa fi Bu’uuraaleeChaltu Sani
- Hojii fi Misooma DandeettiiMuferiat Kamil
- Dubartootaa fi Dhimmoota HawaasummaaErgoge Tesfaye
- Aadaa fi IspoortiiShewit Shanka
Akkuma marsariitii imbaasichaa irratti tarreeffame, yeroo dhumaaf Ebla 2025 haaromfame. Ramaddiiwwan sana booda jijjiiramuu danda’u.
Madda seerawaa: ethioembassy.ca ↗· Suuraalee: Imbaasii Itoophiyaa (ethioembassy.ca)
Dinagdee
- Itoophiyaan madda bunaa ti, oomishtoota bunaa Afrikaa gurguddoo keessaa tokko.
- Oomishaaleen alatti ergaman ijoon buna, sanyii zayitaa fi midhaan raafuu, gogaa, warqee fi abaaboo dha.
- Biyyoota horii hedduu qaban addunyaa kudhan keessaa tokko.
- Humni bishaanii qabeenya guddaa dha; ibsaa biyyoota ollaatiif gurguruuf karoorri jira.
- Misoomni industirii qonnaan durfamu fi invastimantii guddaa karaa baaburaa fi humnaa irratti xiyyeeffateera.
- Itoophiyaan miseensa gamtaawwan naannoo IGAD fi COMESA ti. Chaayinaan michoota ishee ijoo keessaa tokko.
Fuulli dinagdee imbaasichaa baay’inaan jalqaba bara 2010 kan barreeffame dha. Lakkoofsota ammaatiif Komishinii Invastimantii Itoophiyaa gaafadhaa.
Madda seerawaa: ethioembassy.ca ↗· Suuraalee: Imbaasii Itoophiyaa (ethioembassy.ca)
Aadaa
Nyaataa fi buna
- Biddeen xaafii (injeraa) dhadhaa barbaree qabu waliin harkaan saafa tokko irraa walitti nyaatama.
- Guyyoota soomaa Ortodoksii nyaanni oomisha bineensaa hin qabu.
- Dhugaatiiwwan aadaa daadhii fi farsoo of keessatti qabatu.
- Bunni Itoophiyaa irraa madda. Sirna bunaa keessatti bunni ni waadama, ni tumama, jabanaa keessatti ni danfisama; ixaanni ni aara, lafti marga jiidhaan ni afama.
- InquxaaxaashWaggaa Haaraa ItoophiyaaFulbaana 11
- MasqalaAyyaana MasqalaaFulbaana 27
- XiimqatAyyaana Cuuphaa, guyyoota sadiif sirna tabootaatiin kabajamuAmajjii 19
- Guyyaa Injifannoo AdwaaInjifannoo Xaaliyaanii irratti bara 1896 Adwaatti argame
- FaasikaaFaasikaa Itoophiyaa
- Iid al-Fixrii, Iid al-Adhaa fi MawliidaAyyaanota Musliimaa
Guyyaan kan agarsiifame bakka fuulli imbaasichaa guyyaa kenne qofa.
Madda seerawaa: ethioembassy.ca ↗· Suuraalee: Imbaasii Itoophiyaa (ethioembassy.ca)
Turizimii
- Itoophiyaan madda qaroominaa jedhamti: “Luusiin” as argamte.
- Iddoowwan seenaa siidaawwan Aksum, mana sagadaa dhagaa keessaa qotaman Laalibalaa fi masaraawwan Gondaar of keessatti qabatu.
- Paarkiiwwan biyyaalessaa, imala jabinaa fi turizimii naannoo.
Madda seerawaa: ethioembassy.ca ↗· Suuraalee: Imbaasii Itoophiyaa (ethioembassy.ca)